Recensie:

Volkskrant

Vader en zoon Hans en Julien Croiset leveren prachtig acteerwerk in Beneden de rivieren

Hans Croiset speelde ook 20 jaar geleden deze rol.

Dit artikel is geschreven door 
Hein Janssen Gepubliceerd op 9 september 2021

Een zoon die de as van zijn vader wil uitstrooien in de moestuin van die vader. Tegen zijn zin stapt hij in Amsterdam in de trein om naar Limburg af te reizen, zijn geboortegrond, beneden de rivieren. In de tuin, waar vroeger kersenbomen stonden en nu tuinbonen en tomaten groeien, komt ineens die vader aanzetten. Hij gaat zitten en begint te praten. Er valt tussen vader en zoon nog het een en ander te bespreken voordat de as in de aarde zal worden opgenomen.

Dat is het uitgangspunt van het toneelstuk Beneden de rivieren van Ger Thijs, in 2002 voor het eerst gespeeld door Hans Croiset als de vader en Ger Thijs als de zoon. In deze versie is Croiset opnieuw de vader, twintig jaar ouder, maar dat maakt in de dood niet uit. Bovendien speelt hij zijn rol met zo veel souplesse dat het een warm weerzien is. Julien Croiset is nu zijn zoon, en is dat in het echt ook. Agaath Witteman, vrouw van Hans, moeder van Julien, regisseerde.

Een familievoorstelling dus, die op lichte wijze over zware onderwerpen gaat. Daar in die tuin moeten vader en zoon in het reine komen met hun verleden. De een altijd op de vlucht, de ander koud van binnen. Dat levert prachtig acteren op, waar de oudere Croiset (85) in zijn tekstbehandeling tovert met stemmingswisselingen en bezonken terugkijkt, en de jongere Croiset (55) in een knappe rolopbouw tot zelfinzicht komt. Hij moet tenslotte nog verder in het leven. Voor zijn vader zit de reis erop, hij was maar een tijdelijke passant.

Het is de vraag of er ooit nog iets zal groeien in die tuin.

Beneden de rivieren

Theater

★★★★☆

Tekst Ger Thijs; spel Hans Croiset, Julien Croiset, regie Agaath Witteman

Gezien 8/9 Stadsschouwburg Utrecht; tournee.

Beneden de Rivieren

Het toneel is de tuin van de vader in Zuid-Limburg. Een maand geleden is hij onverwachts overleden. Zoon Paulie is vanuit het Noorden de grote rivieren overgestoken om de as van zijn vader in diens eigen tuin te verstrooien. Hij staat op het punt van strooien als opeens een man in de gedaante van zijn vader de tuin inwandelt. ''Wat doe je daar?", vraagt hij. "Ik ben je as aan het verstrooien", antwoordt de zoon. "Ben ik dan dood?", vraagt hij ontsteld. Het gesprek dat volgt is een genadeloze afrekening over en weer; of misschien ook een poging tot verzoening?

Ger Thijs snijdt in zijn stuk een thema aan dat zo oud is als de wereld: de (vaak) conflictueuze vader-zoon relatie. Zus en moeder krijgen we niet te zien, maar al gauw wordt duidelijk dat ze een hoofdrol spelen in de hoofden van de mannen.

Beneden de Rivieren is een literair rijk stuk met speelse verwijzingen naar de geest van Hamlets vader en Tjechovs verkwanselde Kersentuin. Het is ook een poëtisch stuk, met veel tragiek - die echter lichtvoetig met relativerende humor voor het voetlicht wordt gebracht.

'Familieleed is de kern van alle drama's. Kijk maar naar Strindberg of O'Neill. Vader, moeder, kinderen: dat zijn oerrelaties. Daar hou ik van. Simpel maar puur, en dicht bij jezelf. Twee mannen en een urn, acteurs en spullen, daar gaat het om op het toneel.'

- Ger Thijs

Credits TEKST Ger Thijs SPEL Hans Croiset De vader Julien Croiset De zoon

REGIE Agaath Witteman ADVIES VORMGEVING Herbert Janse KOSTUUMS Dorien de Jonge TECHNIEK EN LICHTONTWERP Peter Peereboom ONTWERP GELUID Armand Wouters OPERATOR Koen van Etten REQUISIETEN Johan van 't Ent ADVIES PR Dieke van der Spek WEBSITE Alexander Croiset FOTOGRAFIE Alexander Croiset, Marieke Timp PRODUCTIE Agaath Witteman

Met speciale dank aan Ger Thijs en Evert van Os, directeur Singer Theater Laren, en zijn technische ploeg.

Recensie:

Theaterkrant

Toneelfamilievoorstelling schrijft geschiedenis

Kester Freriks
5 september 2021

Gezien op 4 september 2021, Singer Theater, Laren

Verwijt en verzoening, conflict een compassie: het is het altijddurende verhaal van vaders en zonen. Twintig jaar geleden, op 4 september 2002, ging in het Nieuwe de la Mar Theater in Amsterdam Beneden de rivieren van Ger Thijs in première, met Hans Croiset als de vader en Thijs zelf als de zoon, Paulie. Het gezelschap was Het Toneel Speelt. Nu is er een herneming met opnieuw Croiset (85) in de vaderrol en zijn eigen zoon Julien Croiset (55) als zoon. Croisets vrouw Agaath Witteman regisseert. Een toneelfamilievoorstelling.

Destijds speelde de voorstelling zich af in een nagenoeg leeg decor met als belangrijkste object de urn, in mijn herinnering een groot, neo-klassiek rekwisiet. Nu haalt zoon uit een zwart-wit gestippeld tasje een doorzichtig plastic urn te voorschijn, zichtbaar gevuld met as. Omgevallen ijzeren stoelen en een achterdoek waarop wolken voorbijzweven vormen het toneelbeeld, door Herbert Janse. Juist op het moment dat de asverstrooiing begint, verschijnt vader plots op het toneel. Keert hij terug uit het dodenrijk? Was hij wel dood? Is er ook zoiets als een tussen-dodenrijk, een net-niet-dodenrijk? De constructie van Thijs' stuk is nog altijd overweldigend goed. Je denkt als toeschouwer ook aan Hamlet en de geest van zijn vader op de kasteeltransen.

De tijd die het kost de as te verstrooien is ook de gespeelde tijd. Ondertussen hebben vader en zoon nog eenmaal de gelegenheid zich met elkaar te verstaan. In een zorgvuldige, bijna muzikale golfslag van nu eens tedere herinneringen dan weer fel oplaaiende kwade emoties bouwt Witteman de voorstelling op. Toch is er een groot verschil met Hamlet: nu is het de zoon die wraak neemt en vergelding zoekt, en moet de vader incasseren. Dat doet Croiset nooit aanvallend, eerder melancholiek – het is de pure melancholie van iemand die beseft dat zijn tijd voorbij is. Maar nog even keert hij terug.

Croiset is allesbehalve een levende dode die zich laat inpalmen. Evenals toen verzet hij zich tegen verwijten met hoge uithalen van zijn stem, dan weer flemend bijna. Hij was een goede vader, een boerenzoon, die met harde handen ('kolenschoppen') zijn zoon hogerop de maatschappelijke ladder wilde voeren. Die ladder moeten we letterlijk nemen: vader joeg zijn zoon de ladders op om in de tuin annex boomgaard de kersen te gaan plukken.

Vaders huwelijk met moeder was een ijzige aangelegenheid. Vader moest tijdens de oorlog afdalen in de verstikkende mijnschachten van de oostelijke mijnstreek, waar het stuk zich afspeelt. Vader houdt meer van dochter Marlies dan van zoon Paulie. Dat is ook de reden dat vader de boomgaard, die vreemd genoeg 'de wei' heet, als erfenis aan dochter heeft achtergelaten. De geest van de strenge vader rust zo sterk op de schouders van zoon, dat deze zich gefnuikt voelt in zijn verdere leven dat zich in het 'noorden' afspeelt, boven de rivieren. Over de zoon, valt me nu op, komen we betrekkelijk weinig te weten; hij is getrouwd en heeft kinderen, dat is het. Paulie's offensieve aanwezigheid dwingt vader tot reflectie op zijn leven.

Het is een mooie regievondst de vader nagenoeg de gehele voorstelling in het midden van het toneel te laten zitten, als een oude man die nog steeds waakt over zijn grond. Het al te ruime, groenige pak (ontwerp Dorien de Jonge) maakt hem nog monumentaler dan hij is. Julien Croiset blijft beweeglijk heen en weer lopen, de urn in de handen.

Schitterend is de scène waarin de tuinman de vader voordoet hoe hij as moet verstrooien, alsof je zaait. Symbolisch, zeker, maar het werkt. Enkele seizoenen terug vertolkte Croiset in het stuk De vader van Florian Zeller, een man die de greep op zijn leven verliest, als teken van ouderdom. Dat is nu beslist niet het geval. Integendeel, deze vader in Beneden de rivieren brengt in de tussentijd van leven en dood heel zijn vitaliteit mee. Zo eindigt het stuk ook, in een prachtige slotmonoloog van Julien Croiset: als hij terugrijdt naar het noorden ziet hij zijn vader langs de wegen lopen, steeds jonger. Ondertussen heeft hij de as niet zomaar verstrooid, hij heeft er op de toneelvloer een ovaal mee gevormd waarbinnen uiteindelijk de voorstelling zich afspeelt. Symbolisch? Ja, zoals het hele stuk leeft van symboliek. Wanneer duidelijk wordt dat dochter Marlies de tuin gaat verkopen, denken we aan Tsjechovs De kersentuin. Ook dat is mooi, ook dat is toneelgeschiedenis, net zoals deze herneming.